Varese en de vierde dimensie

2009, Holland Festival

Bijdrage van Olivia Mattis aan de bundel essays over Edgar Varèse, die centraal stond in het Holland Festival van 2009

In 1921, net toen Edgard Varèse en Carlos Salzedo bezig waren met de oprichting van het International Composers’ Guild (‘nieuwe oren voor nieuwe muziek’), bracht Albert Einstein, vier jaar ouder dan Varèse, zijn eerste bezoek aan de Verenigde Staten. Het jaar daarop, in 1922, kwam de Engelse vertaling uit van Tertium Organum: A Key to the Enigmas of the World van de Russische mystiek filosoof Pjotr Uspenskij1, een boek dat door Varèse’s echtegenote Louise werd beschreven als ‘het boek van de dag, een onthullende beststeller onder intellectuelen´.2 In hun respectieve disciplines - natuurwetenschap en filosofie – waren zowel Einstein als Uspenskij fervente aanhangers van het concept van de vierde dimensie als een verborgen, onzichtbaar aspect van de fysieke werkelijkheid. En precies in die periode, in 1922, was Varèse begonnen aan een nieuwe compositie voor houtblazers, koperblazers, slagwerk en brandweersirene. Hij besloot zijn werk te vernoemen naar een geometrische figuur van vier of meer dimensies: Hyperprism.

Dit werk bracht bij de première een rel teweeg: ‘Aan Edgard Varèse (en alleen aan hem) was de eer de kalmte van een sabbatavond aan gruzelementen te slaan, vreedzame muziekliefhebbers zover te krijgen dat ze hun ontzetting uitschreeuwden, boze emoties op te wekken en mensen te verleiden achterin de concertzaal elkaars gezichten als pauken te bespelen,’ zo rapporteerde een recensent. ‘Dit is een grote triomf. De naam van Varèse zal de muziekgeschiedenis ingaan als de man die iets in beweging heeft gezet.’3 De vierde dimensie werd een populair thema in zowel de literatuur als de schilderkunst. In Christus Hypercubus schildert Salvador Dali de Christusfiguur hangend aan een ‘mozaïek’ van acht individuele kubussen, waarvan de voorvlakken zijn geplaatst in de kruisvorm van een opengevouwen kubus.

Dali Christus Hybercubus

Het hele artikel is te downloaden via de knop.

Varese en de vierde dimensie

Referenties

  • Over Kijker, Kerk en kosmos: Galilei's 'Bericht van de sterren' en zijn 'Brief aan groothertogin Christina' (uit het Italiaans)
    'Agricola, Van Helden en Van Impe plaatsen 'Bericht van de sterren' op voorbeeldige wijze in zijn historische context.'
    (recensie van Marnix Verplancke in de Vlaamse kwaliteitskrant De Morgen, 20 december 2017)
  • Over Kijker, Kerk en kosmos: Galilei's 'Bericht van de sterren' en zijn 'Brief aan groothertogin Christina' (uit het Italiaans)
    'Galilei's glanzende volzinnen werden door haar in even zo vloeiend Nederlands omgezet.'
    (recensie van een lezer op bol.com)
  • Kijker, Kerk en kosmos: Galilei's 'Bericht van de sterren' en zijn 'Brief aan groothertogin Christina' (uit het Italiaans)
    'Ik vind het resultaat geweldig, zowel de vertalingen als de omringende in- en uitluidende commentaren, het vele werk voor alle nauwkeurige voetnoten enz.'
    (mail van een lezer, 21 december 2017)
  • Tentoonstelling 'Beperkt en geknot' over het dagelijks leven in Sloten tijdens de tweede wereldoorlog
    'Dit is echt een hele mooie WO-2 expositie. Geeft de sfeer van de bezettingsjaren, echt beklemmend! Mijn complimenten voor de bouwer!'
    (Ab Troen-Borst van Beeldbank WO2 in het gastenboek bij de tentoonstelling, 2015)
  • Fabel en geschiedenis. Beschouwingen over de kerststal (vertaling Italiaans essay van Giorgio Agamben)
    'Had ik je al laten weten dat ik je vertaling van Agamben buitengewoon knap en goed vind?'
    (Mail van de uitgever van Feit & Fictie)
  • Boventiteling bij 'Orfeo - je suis mort en arcadie' door Theâtre des bouffes du nord uit Parijs
    'Wat een bijzonder mooie en precieze vertaling heb je daar van gemaakt, werkelijk een groot plezier om te lezen.
    Een waar genoegen om met je te werken!' (Erik Borgman, boventitelaar, maart 2018)
  • Hitler: Vergelding, Ian Kershaw (vertaald uit het Engels)
    'De vertaling is ronduit schitterend. Geen spoor van Engelse zinsconstructies, een rijke taal. Kortom uitstekende kwaliteit.'
    (mail van lezer Karel Colpaert aan de uitgever)
  • Toelichting van theatermaker Heiner Müller bij Quartett (vertaald uit het Duits)
    'Dank Margriet. Wat werk jij eigenlijk ontzettend snel. Echt heel fijn om met jou samen te werken en we zijn blij met je werk.'
    (Erna Theys, print en publishing Holland Festival)
  • Boventiteling voor La fureur de ce que je pense van de Canadese regisseur Marie Brassard
    'Wow, the translation is soooo beautiful. I haven't been able to go over everything but from what I have seen it is fantastic, so moving.'
    (Gezelschap Infrarouge, september 2018)